Od 1 stycznia 2026 roku obcokrajowiec ubiegający się o uzyskanie numeru PESEL będzie musiał osobiście pojawić się w urzędzie. Od tej daty zharmonizowane zostaną również bazy danych różnych instytucji, aby efektywniej śledzić prawa cudzoziemców i zapobiegać oszustwom związanym ze świadczeniami.
Ustawa weryfikująca prawa do benefitów rodzinnych dla obcokrajowców, a także o warunkach pomocy dla obywateli Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na obszarze tego kraju, obowiązuje od 30 września 2025 roku. Przede wszystkim, akt prawny ten uszczelnia system przyznawania wsparcia dla cudzoziemców oraz przedłuża do 4 marca 2026 roku okres ważności tymczasowej protekcji w Polsce dla Ukraińców, którzy opuścili kraj z powodu wojny.
Część regulacji ustawy zaczęła obowiązywać 1 stycznia i dotyczy nie tylko obywateli Ukrainy, ale wszystkich obcokrajowców spoza Unii Europejskiej.
Od 1 stycznia 2026 roku, aby otrzymać numer PESEL, obcokrajowiec musi złożyć wniosek osobiście w urzędzie. W ten sposób znosi się możliwość wnioskowania o PESEL przez pełnomocnika.
Obowiązek osobistej obecności w urzędzie odnosi się do cudzoziemców spoza Unii Europejskiej, czyli tych, którzy nie posiadają obywatelstwa państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA), Szwajcarii i Wielkiej Brytanii oraz członków ich familii. Zwolnione z osobistego stawiennictwa są również dzieci cudzoziemców, które urodziły się w Polsce.
Również od tego dnia połączone zostaną bazy danych różnych jednostek, co ma przyczynić się do sprawniejszego monitorowania uprawnień cudzoziemców i wyeliminować usiłowania wyłudzeń świadczeń. Zamiarem jest przekazywanie danych obcokrajowców z rejestru PESEL do rejestru prowadzonego przez komendanta głównego Straży Granicznej.
Na wejście w życie oczekują jeszcze przepisy dotyczące m.in. świadczeń rodzinnych – w tym 800 plus. Uprawnienia do nich na dotychczasowych warunkach będą obowiązywać do 31 stycznia 2026 roku. Od 1 lutego 2026 roku pracujący obcokrajowcy będą musieli złożyć podanie, aby kontynuować ich pobieranie.
Ustawa przewiduje wzmocnienie systemu otrzymywania przez cudzoziemców benefitów rodzinnych. Uprawnienie do świadczeń powiązano z aktywnością zawodową rodzica, jak również edukacją dzieci w polskiej szkole, z wyjątkami dla osób z niepełnosprawnościami. Dodatkowo prawo to jest zależne od osiągania przez obcokrajowców co najmniej 50% minimalnego wynagrodzenia za pracę, co w 2025 roku wyniesie 2333 zł brutto.
ZUS co miesiąc będzie weryfikował, czy obcokrajowcy byli czynni zawodowo. Jeśli w danym miesiącu nie byli, świadczenie będzie zatrzymywane, a przelew nie zostanie zrealizowany. ZUS będzie także sprawdzał w ewidencji komendanta głównego Straży Granicznej, czy dany cudzoziemiec nie opuścił Polski.
Poszerzono zakres przesłanek do anulowania zezwolenia na pobyt czasowy, które jest wydawane na okres roku, jeśli obywatel Ukrainy złożył wniosek zawierający nieprawdziwe dane osobowe lub fałszywe informacje, zeznał nieprawdę lub zataił prawdę, albo sfałszował dokument w sytuacji, gdy małżeństwo zostało zawarte w celu obejścia przepisów.
Ustawa podniosła również z 10 do 20 konieczne minimum mieszkańców, aby dane miejsce uznać za ośrodek zbiorowego zakwaterowania. W ośrodkach zbiorowego zakwaterowania mogą być przyjmowani Ukraińcy należący do grup wrażliwych. Wojewoda może zapewnić pomoc w postaci lokum i wyżywienia m.in. dzieciom, na które jest pobierane świadczenie wychowawcze, oraz emerytom otrzymującym świadczenie emerytalne, za opłatą 15 zł dziennie.
Ustawa ogranicza dostęp do usług opieki zdrowotnej poprzez zawężenie wykazu świadczeń, z których będą mogli korzystać nieubezpieczeni dorośli obywatele Ukrainy. Dotyczy to np. programów zdrowotnych, rehabilitacji leczniczej, leczenia stomatologicznego oraz programów lekowych.
Ustawa została opracowana w związku z zawetowaniem pod koniec sierpnia przez prezydenta Karola Nawrockiego nowelizacji ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy. Uzasadnieniem tej decyzji było m.in. to, że świadczenie 800 plus powinno być przyznawane tylko tym Ukraińcom, którzy pracują w Polsce. (PAP)
ak/ joz/