Górnicy pracujący w kopalniach prywatnych mogą odczuć ulgę. Podobnie jak ich koledzy z zakładów państwowych, w przypadku zakończenia zatrudnienia mogą otrzymać znaczące świadczenia finansowe, sięgające nawet 170 tys. zł netto.
W branży górniczej zapowiadane są długo oczekiwane zmiany. Ministerstwo Aktywów Państwowych zamierza spełnić postulat środowisk pracowniczych i związkowych, rozszerzając system wsparcia dla osób odchodzących z prywatnych kopalń. Obecnie przepisy obejmują jedynie zakłady państwowe, co wykluczało pracowników z dwóch prywatnych kopalń. Po wprowadzeniu zmian, świadczenia będą mogły trafić do blisko 1000 dodatkowych osób.
Ustawa górnicza: Rozszerzone wsparcie
Od początku bieżącego roku pracownicy likwidowanych kopalń węgla kamiennego mają prawo do świadczeń osłonowych lub przeniesienia do innego, działającego zakładu. Górnicy oraz pracownicy zakładów przeróbki mogą skorzystać z opcji wcześniejszego urlopu z zachowaniem 80% dotychczasowego wynagrodzenia lub wybrać jednorazową odprawę w wysokości do 170 tys. zł netto.
Te gwarancje wynikają z nowelizacji tzw. ustawy górniczej, czyli ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego, przyjętej pod koniec 2025 roku. Przepisy te miały ułatwić wdrożenie postanowień tzw. umowy społecznej z branżą, określającej docelowy rok zakończenia funkcjonowania górnictwa węgla kamiennego w Polsce na 2049 rok, oraz zapewnić pracownikom łagodniejsze przejście w okres dekarbonizacji. Po podpisaniu przez Prezydenta, ustawa weszła w życie 1 stycznia. Związkowcy górniczy zwracali jednak uwagę na istniejące w niej luki.
Obecnie pomoc przewidziana jest wyłącznie dla pracowników kopalń należących do spółek Skarbu Państwa, takich jak: Państwowa Grupa Górnicza, Południowy Koncern Węglowy, Węglokoks Kraj, a także Jastrzębska Spółka Węglowa i Lubelski Węgiel Bogdanka. Dwie ostatnie firmy zostały objęte wsparciem na późniejszym etapie prac legislacyjnych; pierwotnie nie miały być uwzględnione w przepisach.
Poza systemem wsparcia znaleźli się górnicy z prywatnych kopalń, na czele z Przedsiębiorstwem Górniczym Silesia w Czechowicach-Dziedzicach. Postulat objęcia tej grupy pracowników tymi samymi uprawnieniami był podnoszony m.in. podczas głośnego protestu w kopalni Silesia pod koniec ubiegłego roku. Politycznie na żądania górników odpowiedział prezydent Andrzej Duda, inicjując projekt ustawy zrównujący uprawnienia pracowników kopalń prywatnych i państwowych. Projekt ten został skierowany do Sejmu w lutym.
Nowa ustawa górnicza: Wsparcie skierowane do pracowników, nie firm
Inicjatywa prezydenta nie została poddana dalszym pracom, jednak podobne założenia zawiera najnowszy projekt Ministerstwa Aktywów Państwowych, odpowiedzialnego za sektor górnictwa. 23 kwietnia na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano projekt nowej ustawy (ustawy o zmianie ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego), która ma na celu naprawienie niedociągnięć poprzedniej regulacji.
Autorzy projektu wskazują w uzasadnieniu i ocenie skutków regulacji (OSR), że obecna definicja przedsiębiorstwa górniczego, którego pracownicy uprawnieni są do wsparcia, obejmuje wyłącznie zakłady państwowe. W związku z tym świadczenia nie mogą być wypłacane pracownikom kopalni Silesia, ani pracownikom Zakładu Górniczego EKO-PLUS posiadającego kopalnię w Bytomiu.
Nowa ustawa zmieni tę sytuację. Kluczową różnicą jest jednak warunek: świadczenia osłonowe będą przysługiwać pracownikom prywatnych kopalń tylko w przypadku ogłoszenia upadłości przez firmę prowadzącą działalność. Z formalnego punktu widzenia, załoga będzie mogła zostać przeniesiona do innych przedsiębiorstw górniczych, które przejmą obowiązki pracodawcy i zapewnią im wsparcie. „Takie rozwiązanie sprawi, że wsparcie trafi do pracowników, a nie do prywatnych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie wydobycia węgla kamiennego, co pozwoli zachować neutralność w zakresie pomocy publicznej” – czytamy w OSR.
Przyjęte rozwiązanie ma na celu zapobieganie transferowi środków publicznych do prywatnych przedsiębiorców, co mogłoby naruszać zasady pomocy publicznej. Jednocześnie, poprzez mechanizm przeniesienia do innego zakładu, ma na celu utrzymanie ciągłości zatrudnienia. Najważniejsze jest zachowanie prawa do urlopów górniczych i przeróbkarskich oraz jednorazowych odpraw. Projekt ustawy szczegółowo reguluje również kwestie obliczania stażu pracy, uwzględniając działalność związkową, oraz wypłaty zaległych dodatków, takich jak np. świadczenie barbórkowe.
Świadczenia osłonowe: Więcej czasu na adaptację
Resort aktywów państwowych, uzasadniając projektowaną ustawę, podkreśla jej społeczne znaczenie. Planowane świadczenia dla pracowników mają pozytywnie wpłynąć na lokalne rynki pracy, ograniczając ryzyko nagłego wzrostu bezrobocia. Przenoszenie pracowników pozwoli na zmniejszenie skali zwolnień grupowych, a wypłaty (80% wynagrodzenia na urlopach lub odprawy do 170 tys. zł) zapewnią pracownikom bezpieczeństwo bytowe i dadzą czas na poszukiwanie nowego zatrudnienia lub przekwalifikowanie się. Według OSR, nowe uprawnienia obejmą 953 pracowników prywatnych kopalń.
Koszty wdrożenia proponowanych zmian nie zostały precyzyjnie określone w dokumentach projektowych. Ustawa górnicza z grudnia 2025 r. przewiduje, że w latach 2026-2035 na świadczenia z budżetu państwa zostanie przeznaczone około 11 mld zł. Ocena skutków regulacji wskazuje, że zaplanowane świadczenia dla pracowników prywatnych kopalń mieszczą się w tym budżecie.
Projekt został uznany za pilny ze względu na „konieczność niezwłocznego zabezpieczenia” pracowników prywatnych zakładów górniczych w przypadku ich upadłości. Z tego powodu zdecydowano o braku szerokich konsultacji publicznych. Projekt został skierowany jedynie do zaopiniowania przez wybrane urzędy, w tym Wyższy Urząd Górniczy i ZUS, oraz do uzgodnień międzyresortowych z ministerstwami właściwymi w sprawach klimatu, aktywów państwowych, finansów, edukacji, zdrowia i kultury.
Luty 2026: Spadek zatrudnienia w górnictwie
Wypłaty świadczeń dla pracowników z kopalń państwowych wkrótce się rozpoczną. Pod koniec kwietnia jednorazowe odprawy zaczną trafiać do odchodzących pracowników Polskiej Grupy Górniczej, której zatrudnienie w tym roku ma się zmniejszyć o 5 tys. osób, co stanowi 14% obecnej załogi. W 2026 roku rozpocznie się również likwidacja kilku zakładów.
Według danych Agencji Rozwoju Przemysłu, w lutym 2026 roku zatrudnienie w sektorze wydobycia węgla kamiennego spadło o 500 etatów, osiągając poziom 70 737 osób. Jednocześnie, w porównaniu do stycznia, wydobycie surowca wzrosło o 900 tys. ton, chociaż rok do roku odnotowano spadek o 80 tys. ton.
Działacz górniczy: Transformacja niszczy miejsca pracy
Poprosiliśmy Arkadiusza Siekańca, wiceprzewodniczącego Związku Zawodowego Górników, o komentarz do wprowadzanych zmian. Działacz przypomniał, że organizacja od początku prac nad umową społeczną, a następnie nad ustawą górniczą, postulowała objęcie pracowników prywatnych kopalń takimi samymi osłonami, jakie przysługują pracownikom kopalń państwowych.
„Procedowana nowelizacja nie spełnia w pełni tego postulatu, ale jest z pewnością krokiem w dobrym kierunku” – powiedział Siekaniec, odnosząc się do faktu, że zgodnie z nową ustawą, świadczenia osłonowe będą przysługiwać wyłącznie po ogłoszeniu upadłości prywatnych przedsiębiorstw, a nie w trakcie ich normalnego funkcjonowania, jak w przypadku kopalń państwowych. Wyraził jednak obawę, że proces przenoszenia pracowników może okazać się zbyt długi i skomplikowany, co w praktyce pozostawi osoby tracące pracę bez środków do życia.
Nasz rozmówca zwrócił uwagę na inny mankament, który dotyczy zarówno obecnej ustawy z grudnia, jak i planowanej nowelizacji. Jest nim pominięcie osób związanych z górnictwem, które nie są zatrudnione bezpośrednio w kopalniach.
„Należy pamiętać, że nadal brakuje programu dla zaplecza oraz górników zatrudnionych w firmach wykonujących roboty górnicze i specjalistyczne na rzecz spółek państwowych. Transformacja energetyczna powoduje upadek wielu firm i likwidację setek miejsc pracy” – ocenił.
Świadczenia osłonowe: Problemy z ZUS
Według związkowca, kolejnym problemem są zasady ustalania prawa do urlopu górniczego. Zdarza się, że ZUS kwestionuje okresy zatrudnienia uprawniające do świadczeń, a pracownicy nie mają możliwości odwołania się od tych stanowisk Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
„Jest to jedynie opinia wydawana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie decyzja lub inny dokument, od którego istnieje procedura odwoławcza. Taki pracownik nie ma szans na dochodzenie swoich praw, na przykład przed sądem, i w najgorszym razie musi pracować do emerytury, nie mogąc przejść na urlop górniczy, nawet jeśli ma rację i posiada dowody” – stwierdził Arkadiusz Siekaniec. Dodał, że urlopy te, stanowiące de facto wcześniejsze emerytury pomostowe, przysługują przede wszystkim starszym pracownikom, a obecna praktyka dotycząca braku możliwości odwołania się od opinii ZUS wymaga „jak najszybszej zmiany”.
Wyniki Biznes Fakty:
Zmiany w przepisach mają na celu zapewnienie wsparcia finansowego pracownikom prywatnych kopalń węgla kamiennego, którzy mogą stracić pracę w związku z restrukturyzacją lub upadłością swoich zakładów. W 2026 roku, przedsiębiorcy działający w branży wydobywczej powinni monitorować rozwój sytuacji prawnej i finansowej związanej z tymi regulacjami. Dla pracowników, kluczowe będzie zrozumienie warunków przyznawania świadczeń osłonowych, w tym potencjalnej konieczności przeniesienia do innego zakładu lub ogłoszenia upadłości firmy. Jest to istotne zwłaszcza w kontekście prognozowanego spadku zatrudnienia w sektorze i wyzwań związanych z transformacją energetyczną, które mogą wpływać na stabilność miejsc pracy w branży.
Szczegóły można znaleźć na stronie internetowej : businessinsider.com.pl