Szwecja walczy o gotówkę, EBC sugeruje ostrożność w cyfrowym świecie

Szwedzka gospodarka, dążąc do cyfrowej dominacji, odnotowała dramatyczny spadek roli gotówki. W 2023 roku, banknoty i monety stanowiły zaledwie 0,9% PKB, co jest wynikiem nieporównywalnym z innymi krajami, gdzie ten wskaźnik jest znacznie wyższy, na przykład w Polsce, gdzie sięgnął blisko 12%. Odpowiedzialność za ten stan rzeczy ponosi powszechne przyjęcie szybkich i wygodnych form płatności bezgotówkowych, takich jak karty płatnicze i aplikacja Swish. Dane z 2025 roku pokazują, że 71% przedsiębiorstw w sektorze detalicznym nadal akceptuje gotówkę, jednak znaczący odsetek (40%) wycofał się z tej praktyki w ciągu ostatnich pięciu lat, a kolejne 40% nigdy jej nie stosowało.

Szwedzki bank centralny Riksbank podejmuje działania mające na celu ochronę i promowanie gotówki. W marcu 2026 roku zaproponowano pakiet regulacji, który ma zapewnić dostęp do gotówki oraz jej powszechną akceptację. Projekt zmian w ustawie o usługach płatniczych, który trafił do parlamentu i ma wejść w życie w lipcu, określa konkretne wymogi.

Kto będzie zobligowany do przyjmowania gotówki?

Nowe przepisy wymuszają na detalicznych sklepach spożywczych i aptekach, posiadających kasy obsługiwane przez personel, akceptację płatności gotówkowych za wszystkie oferowane produkty i usługi. Istnieją jednak pewne zastrzeżenia. Po pierwsze, obowiązek ten dotyczy transakcji o wartości nieprzekraczającej 0,1 „kwoty bazowej”, co w 2026 roku odpowiada kwocie około 5920 koron (około 2400 zł). Po drugie, akceptacja monet nie będzie obowiązkowa, gdy klient próbuje zapłacić więcej niż 25 monetami. Po trzecie, punkty te mogą odmówić przyjęcia gotówki, jeśli stanowiłoby to zagrożenie dla bezpieczeństwa personelu, na przykład w godzinach nocnych lub w miejscach o podwyższonym ryzyku napadów. Wyłączeni z tego obowiązku będą również przedsiębiorcy, dla których koszty obsługi gotówki byłyby na tyle wysokie, że groziłoby to ich rentownością i istnieniem.

Projekt przewiduje również możliwość doraźnej odmowy przyjęcia gotówki w przypadku uzasadnionych przyczyn, takich jak całkowite przepełnienie kasy lub podejrzane, powtarzalne transakcje klienta. Odmowa taka nie może być jednak stosowana arbitralnie.

Europejski Bank Centralny wkracza do gry

W połowie kwietnia 2026 roku Europejski Bank Centralny przedstawił swoją opinię na temat szwedzkich planów. Mimo iż Szwecja nie jest członkiem strefy euro, EBC skorzystał z możliwości wyrażenia swojego stanowiska, powołując się na Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej i zakres swoich kompetencji. EBC pozytywnie ocenił ogólny cel regulacji, jakim jest wzmocnienie odporności systemu płatniczego, ochrona osób wykluczonych cyfrowo oraz zapewnienie usług gotówkowych. Bank centralny zgłosił jednak zastrzeżenia do szczegółowych rozwiązań.

EBC uważa, że kryteria pozwalające na odmowę przyjęcia gotówki ze względów bezpieczeństwa są niejasne, nieobiektywne i zbyt ogólne. Podobne wątpliwości budzi prawo do odmowy przyjęcia gotówki z „uzasadnionych powodów” w przypadku pojedynczych transakcji.

Ponadto, brak obowiązku akceptacji gotówki w godzinach wieczornych i nocnych może negatywnie wpłynąć na grupy społeczne, które są bardziej zależne od płatności fizycznych, takie jak turyści czy osoby nieposiadające dostępu do instrumentów bezgotówkowych.

Kwestia samoregulacji obowiązków przez sklepy, bez powołania organu nadzorczego, budzi wątpliwości EBC co do skuteczności przepisów w ochronie gotówki. Brak kontroli nad stosowaniem wyjątków i ograniczeń może paradoksalnie doprowadzić do osłabienia akceptacji pieniądza fizycznego.

„Access to cash” – szwedzkie podejście

W ostatnim czasie obserwujemy trend zaostrzania przepisów wobec banków, które coraz chętniej ograniczają obsługę gotówki. Szwedzki pakiet regulacji również wpisuje się w ten trend, rozszerzając obowiązki na banki. Zgodnie z nowymi wytycznymi, banki będą zobowiązane do zapewnienia dostępu do punktów umożliwiających wpłatę gotówki na konta osób fizycznych. Maksymalnie 1,22% populacji powinno zamieszkiwać w odległości do 25 kilometrów od najbliższego punktu wpłat. Obowiązek ten można będzie realizować na różne sposoby, w tym poprzez pośredników lub placówki współdzielone.

Największe instytucje finansowe, posiadające depozyty detaliczne przekraczające 70 miliardów koron szwedzkich i prowadzące rachunki dla firm, będą zobowiązane do stworzenia krajowej sieci punktów przyjmowania utargów gotówkowych. Będą również odpowiedzialne za zapewnienie firmom odpowiednich usług w zakresie zaopatrzenia w bilon i obsługi wpłacanych utargów.

Wprowadzone obowiązki będą podlegać nadzorowi. W przypadku wykrycia naruszeń, Szwedzki Urząd Pocztowy i Telekomunikacyjny przekaże sprawę do Szwedzkiego Urzędu Nadzoru Finansowego, co może skutkować nakazem działań naprawczych, a w dalszej kolejności nałożeniem kar finansowych. Takie podejście zostało pozytywnie odebrane przez EBC.

Podobnie jak w innych krajach, uznano, że obsługa gotówki powinna być odpowiedzialnością instytucji finansowych, które korzystają ze specjalnych przywilejów, takich jak dostęp do taniego finansowania w postaci depozytów. Jest to logiczne uzupełnienie obowiązków nałożonych na przedsiębiorców – jeśli są zmuszeni do akceptacji gotówki, powinni mieć możliwość jej łatwego zdeponowania.

Wyniki Biznes Fakty:

Szwedzka propozycja legislacyjna jest próbą odwrócenia trendu zanikania gotówki w społeczeństwie, które coraz mocniej stawia na cyfrowe formy płatności. Projekt, choć z natury ma chronić konsumentów i zapewnić alternatywę dla płatności bezgotówkowych, zawiera wiele luk, które mogą podważyć jego skuteczność. Kluczowe jest tu stanowisko Europejskiego Banku Centralnego, który choć generalnie popiera ideę wspierania gotówki, wskazuje na niejasne kryteria odmowy jej przyjęcia, brak wystarczającej ochrony dla osób korzystających z gotówki w nocy, a także na niebezpieczeństwo związane z samoregulacją przedsiębiorców. Przyszłość obiegu gotówki w Szwecji zależeć będzie od tego, jak rząd zareaguje na uwagi EBC i czy uda się stworzyć przepisy, które rzeczywiście będą działać w praktyce, a nie tylko stanowić symboliczny gest. Istotne jest też powiązanie obowiązku akceptacji gotówki z łatwym dostępem do jej deponowania przez banki, co wydaje się logicznym krokiem w kierunku stabilizacji rynku płatności.