„`html
Niemal trzy lata temu w polskim prawie pojawiła się instytucja mająca stanowić stabilny fundament dla wielopokoleniowego biznesu. Instytucja ta szybko zyskała na popularności – do końca stycznia 2026 roku założono 6176 fundacji, z czego 3367 zostało już zarejestrowanych. Pomimo tego entuzjazmu, praktyka stosowania nowych przepisów ujawniła szereg luk prawnych. W artykule Paweł Tomczykowski, partner w kancelarii Tomczykowski Tomczykowska, omawia potrzebne zmiany i ich przyczyny.
Wejście w życie ustawy o fundacji rodzinnej było jednym z kluczowych wydarzeń dla sukcesji w polskich firmach rodzinnych. Po trzech latach od jej wprowadzenia nadszedł czas na refleksję: czy fundacje rodzinne są wykorzystywane zgodnie z intencją fundatorów i czy obecne przepisy odpowiadają potrzebom polskiej gospodarki? Ministerstwo Rozwoju i Technologii rozpoczęło konsultacje dotyczące postulatów zmian w ustawie o fundacji rodzinnej.
Ustawodawca sam wymusza zmiany
Konieczność nowelizacji przepisów została przewidziana przez samego ustawodawcę. Ustawa zobowiązuje Radę Ministrów do dokonania przeglądu funkcjonowania przepisów o fundacji rodzinnej i przedstawienia propozycji zmian po upływie trzech lat od wejścia w życie. Jako wieloletni obserwator stosowania przepisów, dostrzegam potrzebę modyfikacji tej ustawy. Proponowane zmiany nie mają na celu systemowej przebudowy, lecz doprecyzowania istniejących regulacji, zwiększenia bezpieczeństwa obrotu prawnego oraz podniesienia konkurencyjności polskich fundacji rodzinnych w porównaniu do zagranicznych rozwiązań.
Nie odnoszę się w tym miejscu do licznych postulatów dotyczących „twardych” zmian w otoczeniu podatkowym fundacji rodzinnych, mających na celu przeciwdziałanie ich instrumentalnemu wykorzystywaniu dla celów podatkowych. Uznaję, że głównym odpowiedzialnym za te kwestie powinno być Ministerstwo Finansów, choć w większości zgadzam się z tymi postulatami.
Definicja „mienia” – potrzeba jednoznaczności
Ustawa o fundacji rodzinnej wielokrotnie posługuje się pojęciem „mienia”, jednak sama nie zawiera jego definicji. Uzasadnienie projektu ustawy wskazuje jedynie, że należy je rozumieć zgodnie z art. 44 Kodeksu cywilnego, czyli jako własność oraz inne prawa majątkowe. Brak wyraźnego odesłania w samej ustawie do tej definicji stwarza ryzyko zawężającej wykładni literalnej, która mogłaby ograniczyć „mienie” jedynie do rzeczy materialnych, ponieważ wykładnia literalna ma zawsze pierwszeństwo interpretacyjne. Wprowadzenie jednoznacznego odesłania do art. 44 Kodeksu cywilnego wyeliminowałoby ryzyko potencjalnych sporów i zapewniłoby spójność systemową.
Kryptoaktywa jako dozwolone aktywa fundacji rodzinnej
Obecnie organy podatkowe odmawiają uznania kryptoaktywów za aktywa mieszczące się w zakresie dozwolonej działalności gospodarczej fundacji rodzinnej. Argumentują to brakiem ich kwalifikacji jako instrumentów finansowych w polskim porządku prawnym. Praktyka ta opiera się na zawężającej wykładni „praw o podobnym charakterze”, o których mowa w przepisach ustawy definiujących zakres dozwolonej działalności fundacji rodzinnej. Wykładnia ta ukształtowała się przed wejściem w życie europejskich ram regulacyjnych dotyczących rynku kryptoaktywów. W efekcie fundacje rodzinne mogą legalnie nabywać jednostki funduszy ETF opartych na kryptowalutach, ale nie mogą nabywać samych aktywów bazowych.
W dobie postępującej cyfryzacji gospodarki, wykluczenie kryptoaktywów z katalogu dopuszczalnych aktywów prowadzi do nieuzasadnionego ograniczenia możliwości inwestycyjnych fundacji rodzinnych. Konieczne wydaje się doprecyzowanie przepisów w tym zakresie.
Zobacz też: Tak fiskus ogranicza fundację rodzinną. Sąd hamuje te zapędy
Pożyczki wewnątrzgrupowe – posiadanie bezpośrednie czy pośrednie?
Fundacja może prowadzić działalność gospodarczą polegającą m.in. na udzielaniu pożyczek spółkom kapitałowym, w których posiada udziały lub akcje. Przepisy ustawy o fundacji rodzinnej nie precyzują jednak, czy wymóg posiadania udziałów lub akcji ma charakter wyłącznie bezpośredni (co ograniczałoby możliwość udzielania pożyczek tylko spółkom-córkom), czy również pośredni (co dopuszczałoby pożyczki dla spółek-wnuczek). Fundacja rodzinna powinna mieć możliwość korzystania z finansowania wewnątrzgrupowego analogicznie do innych podmiotów gospodarczych. Dlatego zasadne jest doprecyzowanie przepisu, aby jednoznacznie wskazywał na dopuszczalność udzielania pożyczek spółkom kapitałowym, w których fundacja rodzinna posiada udziały lub akcje zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio.
Odsetki od wierzytelności otrzymanych przez fundacje w darowiźnie
W ramach dozwolonej działalności fundacji rodzinnych mieści się udzielanie pożyczek spółkom kapitałowym, w których fundacja rodzinna posiada udziały lub akcje, spółkom osobowym, w których fundacja rodzinna uczestniczy jako wspólnik, oraz beneficjentom. Na początkowym etapie działalności fundacje otrzymują niezbędne mienie od fundatorów, najczęściej w drodze darowizny. Nierzadko fundatorzy przekazują fundacjom wierzytelności pożyczkowe (np. pożyczki udzielone wcześniej własnym spółkom). W związku z nabyciem tych wierzytelności fundacje otrzymują od dłużników spłaty kapitału wraz z odsetkami.
Stanowiska organów podatkowych w tej kwestii nie są jednolite. Niektóre z nich nie uznają odsetek od wierzytelności pożyczkowej otrzymanej w drodze darowizny od fundatora za przejaw działalności gospodarczej fundacji rodzinnej. W innych interpretacjach organy podatkowe przyjmują, że otrzymywanie odsetek związanych z nabytą wierzytelnością nie mieści się w zakresie dozwolonej działalności fundacji rodzinnych.
Biorąc pod uwagę tę niejednolitość, niezbędne jest doprecyzowanie skutków podatkowych otrzymywania przez fundację rodzinną odsetek związanych z wierzytelnością pożyczkową. Jeżeli otrzymanie takich odsetek zostanie uznane za przejaw działalności gospodarczej, powinno wywoływać takie same skutki jak otrzymanie odsetek od pożyczki udzielonej przez fundację rodzinną. Wówczas, jeśli odsetki pochodziłyby z pożyczki spłacanej przez spółkę kapitałową, w której fundacja rodzinna posiada udziały lub akcje, spółkę osobową, w której fundacja rodzinna uczestniczy jako wspólnik, lub beneficjenta – takie działanie powinno być uznawane za dozwoloną działalność fundacji rodzinnej.
Reprezentacja fundacji w organizacji – luka konstrukcyjna
Obecnie rejestracją fundacji rodzinnych zajmuje się wyłącznie Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, a konkretnie tylko trzech referendarzy, co skutkuje około 14-miesięcznym czasem oczekiwania na rejestrację. Ustawa o fundacji rodzinnej nie przewiduje zasad reprezentacji „fundacji rodzinnej w organizacji” w przypadku śmierci fundatora. Powstają spory dotyczące tego, kto jest uprawniony do reprezentowania fundacji rodzinnej w organizacji po śmierci fundatora oraz czy udzielone pełnomocnictwo do rejestracji zachowuje ważność po śmierci mocodawcy.
Jest to kwestia o kluczowym znaczeniu. Ustawa powinna jednoznacznie określać, kto reprezentuje fundację rodzinną w organizacji po śmierci fundatora (np. zarząd fundacji rodzinnej) oraz czy pełnomocnictwo do rejestracji może być ustanowione jako obowiązujące również po śmierci fundatora.
Neutralność podatkowa przy rozwiązaniu fundacji
Obecnie mienie przekazane w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej podlega 15% podatkowi dochodowemu od osób prawnych (CIT). Taka konstrukcja została przyjęta mimo faktu, że wniesienie mienia do fundacji, a następnie jego zwrot w związku z jej rozwiązaniem, nie powoduje realnego przysporzenia majątkowego ani po stronie fundatora, ani fundacji. Czynności te oznaczają jedynie przesunięcie aktywów w ramach majątku fundatora i utworzonej przez niego struktury organizacyjnej.
Warto rozważyć modyfikację przepisów dotyczących skutków podatkowych rozwiązania fundacji rodzinnej w kierunku zapewnienia neutralności podatkowej zwrotu mienia wniesionego uprzednio przez fundatora. Podatek CIT powinien obejmować wyłącznie dochód, rozumiany jako rzeczywisty przyrost czystego majątku podatnika. Opodatkowanie zwrotu mienia wniesionego przez fundatora prowadzi do nałożenia daniny o charakterze majątkowym. Proponowana zmiana spowodowałaby, że opodatkowaniu podlegałaby wyłącznie wartość dodana wypracowana przez fundację rodzinną i przekazana do majątku prywatnego w formie świadczeń.
Neutralny powrót kapitału do Polski z zagranicznych fundacji prywatnych
Podczas prac nad ustawą o fundacji rodzinnej dyskutowano o powiązaniu jej przepisów z rozwiązaniami zachęcającymi do powrotu do Polski Polaków, którzy założyli fundacje rodzinne za granicą. Niestety, te postulaty nie znalazły odzwierciedlenia w ostatecznej wersji ustawy. Dotyczyło to podatników, którzy ze względu na brak możliwości założenia fundacji rodzinnej w Polsce, utworzyli takie struktury za granicą.
Obecne przepisy podatkowe zniechęcają fundatorów zagranicznych fundacji do powrotu do Polski, ponieważ wiązałoby się to z opodatkowaniem wartości całego majątku wniesionego do fundacji stawką 19% (podatek dochodowy) lub 20% (podatek od darowizn). Proponowane rozwiązanie miałoby zapewnić neutralność podatkową „wycofania” aktywów z zagranicznych fundacji rodzinnych, pod warunkiem ich wniesienia do polskiej fundacji rodzinnej w określonym terminie. Neutralność ta oznaczałaby brak opodatkowania fundatora i beneficjentów zagranicznych fundacji podatkiem od spadków i darowizn lub podatkiem dochodowym w przypadku likwidacji fundacji zagranicznej, pod warunkiem reinwestycji środków (np. w ciągu 12 miesięcy) w polskiej fundacji rodzinnej.
Rodzeństwo – potrzeba wyrównania preferencji
Wiele firm rodzinnych w Polsce zostało założonych przez rodzeństwo lub dalszych krewnych. Sukcesja w tych firmach często dotyczy już drugiego, a nawet trzeciego pokolenia, co wynika z przedwczesnej śmierci założycieli lub etapowej sukcesji za życia. Właścicielami mogą być już kuzyni, wujowie, ciocie, bratanicy czy siostrzeńcy, mimo że pierwotnie biznes był zakładany przez jednego fundatora z kilkorgiem dzieci lub przez braci.
Właściciele takich firm, zwłaszcza dużych firm rodzinnych, nie są zainteresowani polską fundacją rodzinną, ponieważ ich zstępni (dzieci, wnuki) byliby traktowani podatkowo gorzej niż zstępni fundatorów i beneficjentów fundacji zakładanych przez małżeństwa. W przypadku wypłaty świadczeń przez fundację rodzinną, zstępni byliby dodatkowo obciążeni podatkiem dochodowym od osób fizycznych. W efekcie, aby osiągnąć pełne zwolnienie podatkowe, członkowie takich rodzin są systemowo motywowani do zakładania odrębnych fundacji rodzinnych w ramach jednej rodziny, w których fundatorami i beneficjentami są wyłącznie osoby blisko spokrewnione. Takie rozwiązanie generuje konsekwencje prawne, podatkowe i organizacyjne, a także nie sprzyja integracji kapitału rodzinnego na pokolenia w rękach jednej rodziny.
Warto rozważyć wdrożenie modelu opodatkowania, który pozwoliłby na wyrównanie wysokości opodatkowania beneficjentów fundacji rodzinnych zakładanych przez jednego fundatora oraz fundacji zakładanych wspólnie z innymi członkami rodziny.
Model opodatkowania świadczeń – czy CIT jest właściwy?
Obecnie świadczenia dla beneficjentów polskiej fundacji rodzinnej opodatkowane są 15% podatkiem CIT. Dodatkowo, w przypadku beneficjentów należących do dalszej rodziny fundatorów, dochodzi opodatkowanie podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT) według stawki 10% lub 15% w przypadku beneficjentów spoza rodziny.
Ustanowienie podatku CIT jako podstawowego podatku od świadczeń dla beneficjentów jest rozwiązaniem niespotykanym w innych krajach europejskich. Taki model sprawia, że polska fundacja rodzinna jest nieatrakcyjna dla rezydentów podatkowych spoza Polski. W przypadku wypłaty świadczenia z polskiej fundacji rodzinnej, oprócz 15% CIT, osoby te są dodatkowo obciążane w kraju rezydencji podatkiem PIT lub podatkiem od spadków i darowizn. Natomiast w przypadku konkurencyjnych europejskich fundacji prywatnych, występuje jedynie podatek osobisty w kraju rezydencji beneficjenta.
Warto rozważyć zmianę polskiej koncepcji opodatkowania beneficjentów z następujących powodów:
- Nowe rozwiązanie zwiększyłoby atrakcyjność fundacji rodzinnej dla polskich rodzin prowadzących firmy, eliminując potrzebę korzystania z zagranicznych fundacji prywatnych i zwiększając szanse na utrzymanie polskich firm w polskich rękach. Ma to szczególne znaczenie w przypadku rodzin posiadających spółki kluczowe dla polskiej gospodarki, których zstępni podejmują decyzje o zmianie rezydencji podatkowej. W takiej sytuacji polska fundacja rodzinna staje się nieatrakcyjna (podwójne opodatkowanie dochodu, bez możliwości jego ograniczenia przez umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania), co może prowadzić do rozważań o sprzedaży firmy.
- Nowe rozwiązanie zwiększyłoby atrakcyjność fundacji rodzinnej dla nierezydentów, podobnie jak miało to miejsce w Liechtensteinie, Holandii i na Malcie. Alokacja kapitału w Polsce przyniosłaby korzyści dla gospodarki, a także – w kontekście sytuacji geopolitycznej – zwiększyłaby bezpieczeństwo państwa. Polska z fundacją rodzinną mogłaby stać się lokalizacją pierwszego wyboru dla rodzin z Europy Środkowej i Wschodniej.
- Nowe rozwiązanie zrównałoby Polskę z rozwiązaniami obowiązującymi we wszystkich pozostałych krajach europejskich.
- Zmiana jest możliwa bez rewolucyjnych przekształceń. Zamiast pełnić funkcję podatnika CIT, fundacja rodzinna stałaby się płatnikiem PIT. Interes państwa w zakresie poboru podatku byłby zabezpieczony na co najmniej obecnym poziomie.
Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych
Brak jest uzasadnienia dla ujawniania w Centralnym Rejestrze Beneficjentów Rzeczywistych danych wszystkich beneficjentów, wśród których często znajdują się osoby małoletnie lub osoby niemające wpływu na działalność fundacji rodzinnej. Dopiero beneficjenci wchodzący w skład zgromadzenia beneficjentów posiadają realny wpływ i kontrolę nad fundacją jako członkowie jednego z jej kluczowych organów.
Należałoby zatem legislacyjnie doprecyzować, że beneficjentami rzeczywistymi fundacji rodzinnej nie są wszyscy beneficjenci, lecz jedynie osoby wchodzące w skład zgromadzenia beneficjentów. Dodatkowym postulatem byłoby połączenie systemów sądu rejestrowego z Krajowym Rejestrem Karnym w celu umożliwienia automatycznej weryfikacji niekaralności członków zarządu fundacji rodzinnej.
Darowizny na cele społeczne – brak podstaw do opodatkowania
W praktyce organów podatkowych pojawił się pogląd, zgodnie z którym dokonanie przez fundację rodzinną darowizny na rzecz organizacji pożytku publicznego, niebędącej beneficjentem fundacji zgodnie ze statutem, stanowi zdarzenie podlegające opodatkowaniu jako świadczenie na rzecz beneficjenta. Organy podatkowe traktują samą czynność przekazania darowizny jako automatyczne nadanie obdarowanemu statusu beneficjenta. Takie stanowisko nie wynika jednak z przepisów ustawy o fundacji rodzinnej, która stanowi, że status beneficjenta można nabyć wyłącznie na podstawie statutu fundacji.
Interpretacja organów podatkowych prowadzi do nierównego traktowania fundacji rodzinnych w porównaniu do innych podmiotów dokonujących darowizn, ponieważ tylko fundacje rodzinne byłyby zobowiązane do zapłaty podatku z tytułu przekazania środków organizacjom pożytku publicznego. Stanowi to czynnik, który nieuzasadnienie zniechęca fundacje rodzinne do prowadzenia działalności filantropijnej. Należy również podkreślić, że choć organizacje pożytku publicznego mogą zostać beneficjentami fundacji rodzinnej, wiązałoby się to z nadaniem im określonych uprawnień. Beneficjent ma prawo zgłaszania uwag, uzyskiwania informacji o działalności fundacji, a nawet może być członkiem zgromadzenia beneficjentów. Zarządzanie fundacją rodzinną w sposób sprzeczny z interesem beneficjenta mogłoby w skrajnym przypadku stanowić podstawę jej rozwiązania. Bez wątpienia, incydentalne darowizny na rzecz organizacji pożytku publicznego nie powinny automatycznie przyznawać takim organizacjom tak dalekosiężnych uprawnień.
W związku z tym należałoby rozważyć wprowadzenie do ustawy o fundacji rodzinnej przykładowego wyliczenia celów szczegółowych fundacji rodzinnych, które mogłoby obejmować wspieranie działalności pożytku publicznego, a także działalności prowadzonej przez fundacje, stowarzyszenia, kościoły i związki wyznaniowe.
Nieruchomości rolne i ograniczenia regulacyjne
Obecnie wnoszenie nieruchomości rolnych do fundacji rodzinnej, a także akcji, udziałów lub ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej będącej właścicielem lub wieczystym użytkownikiem nieruchomości rolnych, podlega ograniczeniom przewidzianym w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego. Ograniczenia te obejmują obowiązek uzyskania zgody Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa (KOWR) na wykonywanie działalności rolniczej oraz realizację prawa pierwokupu lub nabycia.
Ograniczenia te są nadmierne w sytuacji, gdy jedynym celem przeniesienia wskazanych aktywów jest wyposażenie fundacji rodzinnej w majątek służący realizacji jej celów statutowych. Z publicznie dostępnych informacji oraz praktyki wynika, że KOWR bardzo rzadko korzysta ze swoich uprawnień w przypadku takich transakcji sukcesyjnych. Jednocześnie przepisy ustawy nakładają istotne, kosztowne i czasochłonne obowiązki zarówno na fundację rodzinną lub spółkę posiadającą nieruchomości rolne, jak i na sam KOWR. W przypadku sukcesyjnego przeniesienia aktywów do fundacji rodzinnej tak daleko idący nadzór nad obrotem nieruchomościami rolnymi nie znajduje uzasadnienia.
Majątek osobisty małżonka a świadczenia z fundacji
Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, majątek nabyty przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę należy do majątku osobistego każdego z małżonków. Wypłata świadczeń z fundacji rodzinnej beneficjentom ma charakter zbliżony do wskazanych sposobów nabycia majątku. W praktyce funkcjonowania fundacji rodzinnych ukształtowała się więc „pozaustawowa” praktyka, zgodnie z którą jednym z warunków otrzymania świadczeń lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej jest przedstawienie przez beneficjenta zarządowi fundacji umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej między małżonkami.
Rozsądnym postulatem wydaje się uzupełnienie „ustawowego” katalogu składników majątku osobistego o świadczenia otrzymywane od fundacji rodzinnej, udział w zysku fundacji rodzinnej oraz mienie otrzymywane w związku z jej rozwiązaniem.
Co dalej?
Polska fundacja rodzinna jest instytucją bardzo potrzebną. Ustawa o fundacji rodzinnej wymaga jednak pilnych korekt, które usuną wątpliwości interpretacyjne, zwiększą bezpieczeństwo obrotu prawnego, zapewnią neutralność podatkową tam, gdzie jest ona uzasadniona, oraz zablokują możliwość agresywnych optymalizacji podatkowych, które wypaczają jej istotę. Niezbędne jest drugie podejście – po nieudanej próbie z jesieni 2025 roku – do poważnej modyfikacji przepisów regulujących otoczenie podatkowe fundacji rodzinnych.
Oczekiwane zmiany nie oznaczają odejścia od pierwotnej koncepcji ustawodawcy. Przeciwnie – stanowią jej konsekwentne rozwinięcie w kierunku stabilnego i nowoczesnego narzędzia sukcesyjnego dla polskich rodzin biznesowych. Czas na odwagę legislacyjną.
Wyniki Biznes Fakty:
Zmiany w ustawie o fundacji rodzinnej, które są obecnie analizowane, mają na celu usunięcie istniejących luk prawnych i podatkowych. Kluczowe propozycje dotyczą doprecyzowania definicji mienia, włączenia kryptoaktywów do dozwolonych inwestycji, ułatwienia pożyczek wewnątrzgrupowych oraz uregulowania kwestii opodatkowania odsetek od wierzytelności otrzymanych w darowiźnie. Istotne jest również zapewnienie neutralności podatkowej przy rozwiązywaniu fundacji oraz przy powrocie kapitału z zagranicznych fundacji, a także zrównanie preferencji podatkowych dla beneficjentów fundacji zakładanych przez rodzeństwo. Proponowana jest również zmiana modelu opodatkowania świadczeń na bardziej konkurencyjny na arenie międzynarodowej, a także doprecyzowanie zasad ujawniania beneficjentów rzeczywistych oraz rozszerzenie katalogu celów fundacji o działalność filantropijną. Wreszcie, postuluje się złagodzenie ograniczeń dotyczących nieruchomości rolnych i majątku osobistego małżonka. Wprowadzenie tych zmian w 2026 roku znacząco wpłynie na atrakcyjność i stabilność fundacji rodzinnych jako narzędzia sukcesji i ochrony majątku dla polskich przedsiębiorców, zwiększając ich bezpieczeństwo prawne i podatkowe oraz konkurencyjność na rynku europejskim.
„`
Szczegóły można znaleźć na stronie internetowej : businessinsider.com.pl