System kaucyjny: Pierwsze miesiące i widoczne luki
System kaucyjny, mimo że funkcjonuje od niedawna, już ujawnia poważne niedoskonałości, przypominając mechanizmy nadużyć znane z historii podatku VAT. Choć miał być prosty i ekologiczny, okazuje się złożony i podatny na oszustwa.
System kaucyjny to nie tylko kwestia ekologii, ale także system finansowy, w którym pobrana kaucja staje się środkiem obrotowym w wieloetapowym łańcuchu dostaw. Każdy taki system, jeśli nie jest odpowiednio zabezpieczony, staje się podatny na wykorzystanie, podobnie jak miało to miejsce w przypadku VAT.
Wyłączenie eksportowe: Punkt krytyczny systemu
Ustawa o gospodarce opakowaniami przewiduje mechanizm, zgodnie z którym przepisy kaucyjne nie obejmują opakowań wywożonych za granicę w ramach eksportu lub dostawy wewnątrzwspólnotowej, pod warunkiem potwierdzenia tego dokumentami. Co istotne, eksport może być przeprowadzony przez dowolny podmiot w łańcuchu, niekoniecznie przez tego, kto wprowadził towar na rynek. To właśnie ten zapis stanowi źródło problemów.
Choć na pierwszy rzut oka rozwiązanie wydaje się racjonalne – opakowanie opuszczające kraj nie powinno obciążać systemu – bliższa analiza ujawnia jego słabości. Przepis zdaje się zakładać model, w którym eksporter z góry wie o przeznaczeniu towaru, co pozwala mu na odpowiednie ukształtowanie obowiązków. Jednak nawet w takim scenariuszu brak jest pewności co do autentyczności dokumentów potwierdzających wywóz.
Szczególne trudności pojawiają się w sytuacji, gdy opakowania trafiają do krajowego obrotu, kaucja zostaje pobrana, a eksport następuje później przez kolejne ogniwo łańcucha. Przepis nie reguluje takiej sytuacji, co doprowadziło do wypracowania przez rynek umownych mechanizmów korygowania pobranej kaucji wstecz przez kolejne podmioty.
Dokumentacja zamiast rzeczywistości a kaucja poza systemem
Ustawa wymaga jedynie posiadania dokumentów potwierdzających eksport lub wewnątrzwspólnotową dostawę. Brakuje jednak precyzyjnych zapisów dotyczących tego, jakie to dokumenty, kto i kiedy ma je dostarczyć, a także jak weryfikować ich związek z konkretną transakcją. Brak jest ustawowego standardu dowodowego.
Te braki stwarzają ryzyko, że eksporter przedstawiający dokumenty potwierdzające wywóz (których autentyczność tylko on zna) może wykorzystać sytuację. Pozostali uczestnicy łańcucha, działając na podstawie otrzymanych dokumentów, dokonują korekt kaucji, narażając się na ryzyko niedopełnienia obowiązków kaucyjnych. Wprowadzający produkt na rynek dodatkowo ryzykuje zaniżenie podatku VAT.
Co więcej, ustawa nie przewiduje mechanizmu wstecznych rozliczeń kaucji w łańcuchu dostaw. Kaucja pobrana przez wprowadzającego trafia do operatora systemu, co oznacza, że wprowadzający nie dysponuje już tymi środkami i nie może ich swobodnie zwrócić kolejnym podmiotom. Pomimo tego, w praktyce pojawiają się żądania takich zwrotów, realizowane poza oficjalnym systemem, na podstawie umownych ustaleń.
W rezultacie system zaczyna funkcjonować przede wszystkim w oparciu o dokumenty, co stwarza ryzyko ich oderwania od rzeczywistości gospodarczej. Kaucja przestaje być integralną częścią systemu, a zaczyna funkcjonować jako instrument finansowy, podlegający własnym zasadom obiegu.
Trzy scenariusze nadużyć: Od deklaracji do karuzeli
Zidentyfikowano trzy główne scenariusze nadużyć, z których żaden nie jest teoretyczny:
Wariant pierwszy: Fałszywe oświadczenie. Podmiot deklaruje zamiar wywozu całego towaru za granicę, co pozwala producentowi na niepobieranie kaucji. Deklaracja ta nie jest weryfikowana. Podmiot uzyskuje towar bez kaucji, sprzedaje go w kraju, pobierając kaucję od kolejnych nabywców, mimo że żadne środki z kaucji nie trafiły do systemu. Ten wariant jest jednak utrudniony przez brak oznakowania kaucyjnego na opakowaniach, co wzbudza podejrzenia i uniemożliwia ciche pobranie kaucji od konsumenta.
Wariant drugi: Kaucja widmo. Kaucja jest prawidłowo pobierana i wpłacana do systemu na każdym etapie. Następnie eksporter, deklarując wywóz, domaga się jej zwrotu. Kaucja jest zwracana wstecz przez kolejne ogniwa, aż do wprowadzającego, który zwraca się do operatora. Towar jednak pozostaje w kraju, trafia do kolejnych nabywców i generuje dalsze wpływy kaucyjne. Ta sama kaucja jest zwracana eksporterowi i jednocześnie nadal funkcjonuje w systemie. Pośrednie ogniwa nie mają możliwości wykrycia tego oszustwa, gdyż działają na podstawie dokumentów.
Wariant trzeci: Karuzela kaucyjna. Jest to zaplanowana operacja wyłudzenia, gdzie łańcuch dystrybucji jest celowo tworzony. Każde ogniwo pełni określoną rolę: bufora, figuranta lub dostawcy dokumentacji. Ostatni podmiot w łańcuchu sporządza fikcyjne dokumenty eksportowe, inicjuje zwrot kaucji przez cały łańcuch, inkasuje środki i znika. Dodatkowo, pierwszy podmiot w łańcuchu może obniżyć podstawę opodatkowania VAT. Mechanizm ten opiera się na wieloetapowym łańcuchu, fikcyjnym eksporcie i braku możliwości weryfikacji po drodze.
Konsekwencje podatkowe: VAT i KSeF
Konsekwencje tych mechanizmów wykraczają poza system kaucyjny i bezpośrednio wpływają na rozliczenia VAT.
Kaucja stanowi element niefiskalny na paragonie, a obecne przepisy nie przewidują sposobu ani dokumentu umożliwiającego jej korekty w łańcuchu dostaw. Nawet jeśli podmioty dokonują takich korekt na podstawie umów, odbywa się to poza systemem podatkowym i jest niewidoczne w Krajowym Systemie e-Faktur (KSeF), który nie obsługuje korekty elementów niefiskalnych. Prowadzi to do trwałej rozbieżności między rzeczywistymi rozliczeniami a danymi raportowanymi.
Pojawia się również ryzyko zaniżenia podstawy opodatkowania VAT. Jeżeli wprowadzający zakłada, że opakowania opuściły kraj, nie nalicza VAT od tych, które nie wróciły do systemu. Jeśli jednak eksport był fikcyjny, a opakowania pozostają w kraju, powinien powstać obowiązek naliczenia VAT.
W efekcie dochodzi do kompleksowego zaniżenia podstawy opodatkowania VAT, które jest wbudowane w mechanizm działania systemu. Wprowadzający działa w oparciu o dokumenty, których nie jest w stanie zweryfikować, mimo że ponosi odpowiedzialność za prawidłowe rozliczenie VAT. Powstaje asymetria, w której ryzyko podatkowe spoczywa na podmiocie nieposiadającym kontroli nad kluczowymi danymi decydującymi o obowiązku podatkowym.
Problemy na niższych poziomach: Zwroty i identyfikacja konsumenta
Poza wyłudzeniami w łańcuchu eksportowym, system kaucyjny jest podatny na nadużycia na wielu innych poziomach, często o bardziej przyziemnym charakterze.
Założeniem kaucji jest jej neutralność finansowa – powinna być zwracana przez tego, kto ją zapłacił. System nie przewiduje jednak mechanizmu powiązania zwrotu z wcześniejszą zapłatą. Opakowanie może zostać zwrócone przez kogokolwiek, niezależnie od tego, czy faktycznie zapłacił kaucję.
W takiej sytuacji kaucja przestaje być depozytem, a staje się świadczeniem wypłacanym za samo dostarczenie opakowania. Pojawiają się przypadki wielokrotnego wprowadzania opakowań do automatów, wykorzystywania fałszywych oznaczeń, przeklejania kodów kreskowych oraz nadużyć związanych z kuponami kaucyjnymi. Automaty przyjmują opakowania i wypłacają środki bez weryfikacji, kto kupił produkt lub czy kaucja została faktycznie zapłacona.
Są to już pierwsze realne efekty luk w systemie, wynikające z braku mechanizmów identyfikacji pierwotnego nabywcy. System został zaprojektowany przy założeniu uczciwości wszystkich uczestników, co nie odpowiada rzeczywistości.
Problemy pojawiają się również na poziomie operacyjnym. Już w pierwszych miesiącach funkcjonowania systemu zwroty opakowań okazały się niewydolne. Błędne przypisania lokalizacji, zalegające opakowania, brak sygnałów odbioru, rozbieżności między zawartością worków a danymi systemowymi – te wszystkie kwestie techniczne składają się na obraz systemu, który nie panuje nad własnymi danymi i nie jest w stanie skutecznie weryfikować przepływu środków.
Czy historia VAT-u może się powtórzyć?
System kaucyjny, mający być prosty, ekologiczny i szczelny, okazuje się konstrukcją wielopoziomowo złożoną i podatną na nadużycia. Na poziomie eksportu brakuje standardu dokumentacyjnego, mechanizmów weryfikacji i jasnych zasad rozliczeń. Na poziomie odbioru konsumenckiego pojawiają się zwroty przez osoby niepłacące kaucji oraz mechanizmy pozbawione kontroli. Pomiędzy tymi etapami funkcjonuje łańcuch dostaw oparty na weryfikowalnych dokumentach.
Obecna konstrukcja systemu na wielu poziomach stwarza warunki sprzyjające nadużyciom, a jego dotychczasowa „szczelność” wynika głównie z ograniczonej skali zjawiska.
Historia VAT-u pokazuje, co dzieje się w takich sytuacjach: pojawiają się pierwsze przypadki nadużyć, narastają spory interpretacyjne, a w końcu dochodzi do nowelizacji mających na celu uszczelnienie systemu. Kluczowe jest podjęcie działań naprawczych teraz, a nie po wystąpieniu pierwszych głośnych przypadków czy wyroków sądowych.
Niezbędne jest wprowadzenie ustawowego standardu dokumentacyjnego dla wyłączenia eksportowego, mechanizmu weryfikacji w czasie rzeczywistym oraz jasnych zasad wstecznych rozliczeń w łańcuchu dostaw. Uszczelnianie systemu po fakcie jest zawsze kosztowniejsze i mniej efektywne niż jego prawidłowe zaprojektowanie od początku.
Pytanie brzmi, czy wnioski zostaną wyciągnięte na czas.
Autorzy: Wojciech Śliż, doradca podatkowy i Sławomir Wnuczek, adwokat z kancelarii Kochański i Partnerzy
Wyniki Biznes Fakty:
Przedsiębiorcy w 2026 roku muszą liczyć się z tym, że system kaucyjny, choć ma na celu ochronę środowiska, stwarza znaczące ryzyka finansowe i operacyjne. Luki prawne i brak mechanizmów kontroli mogą prowadzić do kar finansowych, problemów z rozliczeniami podatkowymi (zwłaszcza VAT) oraz nadwyrężenia płynności finansowej w przypadku zakwestionowania prawidłowości pobranej lub zwróconej kaucji. Zrozumienie tych ryzyk i aktywne poszukiwanie rozwiązań minimalizujących ich wpływ jest kluczowe dla stabilności prowadzonej działalności gospodarczej.
Szczegóły można znaleźć na stronie internetowej : businessinsider.com.pl